Wanneer?
Van 1577 tot 1968

Hoe groot geworden?
Handel is alles in de zestiende eeuw. Om de alsmaar groeiende macht van de Spanjaarden en Portugezen te kunnen bijbenen, stuurt de Engelse koningin Elizabeth I in 1577 verschillende schepen de wereld rond. Ze meren aan in het huidige Californië en Newfoundland en roepen die plaatsen uit tot Engels grondgebied. Koloniën worden nog niet gesticht. In 1609 wordt de eerste Engelse kolonie gesticht in het huidige Jamestown in Virginia. De groei komt er de jaren daarna aardig in. Het Amerikaanse grondgebied groeit in de zeventiende en achttiende eeuw tot dertien koloniën. De Engelsen zijn in die tijd overal in de wereld actief. Ze koloniseren ook India, dat een zeer belangrijke kolonie wordt. Daarnaast worden onder andere Ghana en een paar kleine Caribische eilanden gekoloniseerd.
In de tweede helft van de achttiende eeuw krijgt het Britse Rijk een flinke klap. De Amerikaanse koloniën eisen onafhankelijkheid als de Britten belastingen invoeren. Dit leidt tussen 1775 en 1783 tot de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog. De kolonisten winnen. Hierna richten de Britten hun aandacht op het oosten en Afrika. Het pas ontdekte Australië wordt ingelijfd in 1778. In eerste instantie worden vooral veroordeelde criminelen als straf naar het land gezonden. De Britse gevangenissen zitten vol en in Australië moeten de veroordeelden helpen met het opbouwen van de koloniën. Aan het eind van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw vestigen kolonisten zich in Somalië en Kaapstad. India wordt de belangrijkste juweel in de Britse kroon. Het is een poort naar het oosten en er wordt vooral katoen, zijde, tin, hout en opium verhandelt.
Nadat de Britten Napoleon verslaan in 1815, hebben ze geen concurrentie meer. Ze kunnen rustig hun gang gaan. Ze stichten nog meer koloniën, zoals Birma en Kenia. Na de Eerste Wereldoorlog is het Britse Rijk op zijn hoogtepunt. Met ongeveer 500 miljoen onderdanen en een oppervlakte van bijna 37 miljoen vierkante kilometer. Ongeveer een kwart van het totale aardoppervlak en -inwoners. Het grootste rijk ooit!

Bloederig?
In tegenstelling tot veel andere grote rijken, spreken we bij het Britse Rijk amper over veroveringen. Ze varen naar nieuwe gebieden en stichten daar nederzettingen. De inheemse volkeren in de landen waar de Engelsen aanmeren, weten niet wat ze overkomt. Ze proberen weerstand te bieden. Maar dat is moeilijk met zelf in elkaar geknutselde wapens tegenover de Britse vuurkracht. De Britten zijn sterker. Wat niet wil zeggen dat er geen oorlogen zijn. Vooral in gebieden waar andere handelsnaties interesses hebben wordt heftig geknokt. Zo verovert een Engelse legermacht in 1811 Java, dat tot die tijd nog van Nederland is. Later voeren ze oorlog met China over de invoer van opium. Na de oorlog wordt Hong Kong een belangrijke Britse haven. En wat te denken van de oorlog met het Frankrijk van Napoleon? En de Eerste Wereldoorlog? Ieder land dat volgens de Britten teveel macht krijgt wordt in hevige veldslagen onder de voet gelopen.

Hoe vergaan?
Eind negentiende en begin twintigste eeuw beginnen Australië, Canada, Zuid-Afrika, Ierland en Nieuw-Zeeland zich te roeren. Ze willen meer vrijheid. De Britten hebben geleerd van het verlies van de Noord-Amerikaanse koloniën. Ook zonder macht kunnen ze profiteren van deze landen. De landen worden stuk voor stuk uitgeroepen tot Dominions. Ze zijn onafhankelijker, maar behoren nog wel tot het Britse Rijk. Voor belangrijke zaken, zoals het wijzigen van de grondwet, moet de Britse kroon geraadpleegd worden. Na 1931 wordt ze volledige onafhankelijkheid geschonken.
Na de Tweede Wereldoorlog is Groot-Brittannië economisch verzwakt. De Britten richten zich meer op zaken dichter bij huis dan op hun koloniën. Dat doet het grote Britse Rijk uiteindelijk de das om. Ze zien niet dat vlak onder hun neus antikoloniale bewegingen van de grond komen. Ze hebben niet de mankracht om conflicten met deze bewegingen neer te slaan. Dat zien andere koloniën, die ook gaan rebelleren. Steeds meer van hen eisen hun onafhankelijkheid op. Het ontzettend belangrijke handelsland India is de eerste in 1947. In rap tempo volgen daarna in 1948 Birma en Ceylon (het huidige Sri Lanka), Maleisië (1957) en Cyprus (1960). Ook in Afrika houden de Britten het niet meer. Tussen 1960 en 1968 trekken ze zich terug. Tussendoor eisen ook de Caribische eilanden hun onafhankelijkheid op. Hong Kong is in 1997 de laatste kolonie waar de Britten vertrekken.

Wat overbleef?
De Engelse taal! Het is nu nog de meest gesproken taal ter wereld, op Chinees na. In veel voormalige koloniën is het de moedertaal óf de tweede taal. Een ander belangrijk overblijfsel van het Britse Rijk is het koningshuis. Veel voormalige koloniën, zoals Australië, hebben nog steeds de beeltenis van het Britse staatshoofd op hun geld staan. Veel van hen werken nog steeds nauw samen via de Commonwealth. Dit samenwerkingsverband wil het culturele erfgoed van het Britse Rijk bewaken.


Kader: Ay ay, captain!
Om te koloniseren moeten de Britten hoe dan ook een oceaan over. Maar aan een grote marinevloot heb je niets, zonder goede kapiteins. De Britten hadden er genoeg, maar een aantal steken er toch wel bovenuit.
Francis Drake: De eerste Brit die de wereld rondvaart tussen 1577 en 1780. De piraat Drake gaat vooral de strijd aan met de Spanjaarden. Tijdens zijn reizen zet hij als eerste westerling voet aan wal in Californië. Uiteindelijk schopt Drake het tot viceadmiraal van de Engelse vloot.
John Smith: De eerste Britse kapitein die een kolonie sticht: Jamestown in de huidige Amerikaanse staat Virginia. Daar ontmoet Smith de inheemse Powhatan-stam. Uiteindelijk ontstaat een vriendschap tussen de kolonisten en de stam, via stamprinses Matoaka (Pocahontas).
James Cook: Cook staat vooral bekend om het ontdekken van Australië. Ook al ontdekten Nederlanders het eerder. Maar Cook ontdekt tijdens zijn reizen meer. Onder andere Hawaï en Maui. Op een tweede reis naar Australië nadert Cook Antarctica tot enkele kilometers. Hij is alleen gedwongen rechtsomkeert te maken om zijn schip opnieuw te bevoorraden.


Kader: Tijdslijn
1496: Deze tijdslijn toont de belangrijkste gebeurtenissen tijdens de hoogtijdagen van het Britse Rijk.
De Engelse koning Henry VII geeft opdracht tot het vinden van een nieuwe handelsroute met Azië.
1577: Elizabeth I stuurt schepen de wereld rond.
1583: Eerste Engelsen komen aan in Newfoundland, Canada.
1609: Stichting van eerste kolonie in het huidige Jamestown, Virginia.
1709: Engeland en Schotland voegen hun koninkrijken samen. Groot-Brittannië ontstaat.
1775-1783: Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Britten verliezen de Amerikaanse koloniën.
1770: Australië wordt ingelijfd.
1815: Britten verslaan Napoleon. Britten hebben vrij spel op handelsgebied.
1867: Canada en Australië worden Dominions.
1914-1918: Eerste Wereldoorlog.
1921: Britse Rijk op hoogtepunt.
1931: Onafhankelijkheid voor Dominions als Canada, Australië, Ierland en Zuid-Afrika.
1940-1945: Tweede Wereldoorlog. Britten zijn hierna economisch erg verzwakt.
1947: India eist onafhankelijkheid op.
1957: Maleisië wordt onafhankelijk.
1960-1968: Onafhankelijkheid meeste andere koloniën, behalve Hong Kong.
1997: Britten geven de laatste kolonie Hong Kong op.


Kader: Meer informatie
Historyworld.net - Zeer uitgebreide geschiedenis van het Britse Rijk. Vanaf de allereerste stapjes tot het heden, met veel informatie over veroveringen, oorlogen en kolonisatie.